QUEER DEATH RIGHTS
Ft. Σέρα Σατάν
TW: θάνατος
Ως λοξά άτομα σε μια cisετεροκανονική κοινωνία η ανησυχία για το πώς θα διασφαλίσουμε τις υπάρξεις μας δεν σταματά ούτε με τον θάνατο. Αυτό που λέγαν οι παλιές «ούτε όταν πεθάνω δεν θα βρω ησυχία». Ιδιαίτερα ως τρανς άτομο είναι πολύ δύσκολο ακόμη και να βρεις πληροφορίες προκειμένου να διασφαλίσεις ότι τον θάνατό σου δεν θα διαχειριστεί η τρανσφοβική σου «οικογένεια», με τα γνωστά αποτελέσματα του μετά θάνατον misgendering, της παραδοσιακής χριστιανικής κηδείας κτλ.
Προσεγγίζοντας τα περί θανάτου είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι υπάρχουν πολλά ζητήματα που πρέπει να διερευνήσει κάποιο, όπως η διαθήκη και η ιατρική κηδεμονία. Στο συγκεκριμένο άρθρο δεν θα ασχοληθούμε με αυτά, καθώς απαιτούν και πιο εξειδικευμένες νομικές γνώσεις. Η αφετηρία μας είναι το death positivity movement, όπως το συναντήσαμε στο youtube κανάλι της ask a mortician και αναπτύσσεται στο The order of the good death blog.
Το κίνημα του death positivity ξεκίνησε πριν από 10 χρόνια περίπου στις ΗΠΑ, κυρίως από άτομα της βιομηχανίας κηδειών, η οποία στον Δυτικό κόσμο, και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ μετά το 1970, έχει αναπτυχθεί σε μια βιομηχανία τεραστίων διαστάσεων με ό, τι συνέπειες έχει ένα τέτοιο μονοπώλιο στην οικολογία, στον αποκλεισμό των μαύρων, λοξών, φτωχών και γενικά των μη κανονικών υποκειμένων, και στην παραγωγή μιας καπιταλιστικής ιδεολογίας γύρω από το θάνατο.
Στην Ελλάδα λόγω της πρωτοκαθεδρίας της χριστιανικής εκκλησίας και άρα της επιβολής των συγκεκριμένων τελετουργικών, ο θάνατος δεν έχει εμπορευματοποιηθεί πλήρως. Προφανώς υπάρχει οικονομική εκμετάλλευση, αλλά, για να δώσουμε ένα μόνο παράδειγμα, στις ΗΠΑ γίνονται επεμβάσεις στο νεκρό σώμα όπως η ταρίχευση αποκλειστικά προκειμένου να αυξηθεί το κόστος, ενώ μπορεί να χαθούν και νεκρά, φτωχά προφανώς, σώματα.
Αρχικά τα εργαζόμενα αυτά ξεκίνησαν να διαμαρτύρονται για τις κυρίαρχες πρακτικές και να περιγράφουν το πλέγμα καπιταλισμού, πατριαρχίας, ρατσισμού που επικαλύπτει τον σύγχρονο θάνατο, στερώντας από τα υποκείμενα την επιλογή του τρόπου διαχείρισης του θανάτου τους. Σήμερα το κίνημα αυτό έχει λάβει διαστάσεις, με διοργάνωση συνεδρίων, δικτυώσεις, ενημερωτικά κανάλια στο youtube, εκδόσεις, νέα γραφεία κηδειών που προσφέρουν εναλλακτικές τελετές, έρευνα ιστορική για πρακτικές που έχουν περιθωριοποιηθεί από την επίσημη λευκή ιστορία κτλ.
Το κίνημα σημειώνει ότι στην σύγχρονη δυτική κοινωνία ο θάνατος «κρύβεται», ενώ όσα ασχολούνται με αυτόν θεωρούνται άρρωστα με παρεκκλίνουσες συμπεριφορές. Προσπαθεί με τις πρακτικές του, αφενός να σπάσει αυτό το ταμπού, και αφετέρου να δώσει όσες το δυνατόν περισσότερες εναλλακτικές για τα άτομα(κηδεία στο σπίτι, φυσική ταφή, καύση, υδρόλυση).
Κεντρική έννοια είναι αυτή του «καλού θανάτου». Πρόκειται για την ιδέα ότι το κάθε άτομο έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να σχεδιάσει την τελετουργία που θα συνοδεύσει τον θάνατό του, και την διεκδίκηση αυτή η δυνατότητα να κατοχυρώνεται τόσο νομικά, όσο και να καθίσταται δυνατή οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά.
Προφανώς για κάθε άτομο ο «καλός θάνατος» διαφέρει, και είναι συνάρτηση των πολλαπλών του ταυτοτήτων όσο και της ιδιαίτερης προσωπικότητας και βιογραφίας του. Το θετικό είναι ότι όσο μεγαλώνει το κίνημα τόσο προστίθενται εναλλακτικές επιλογές, όπως οι μαίες θανάτου, προκειμένου να μην πεθάνει κάποιο άτομο μόνο του αν δεν το επιθυμεί, ή η φυσική ταφή, η οποία είναι η πιο οικολογική μέθοδος αποσύνθεσης.
Στην Ελλάδα όπως ενημερώνει η ένωση άθεων σε σχετική ανάρτηση, προκειμένου κάποιο να διαφυλάξει τα μεταθανάτια δικαιώματά του πρέπει να απευθυνθεί σε ένα συμβολαιογράφο. Η διαδικασία είναι αρκετά απλή, κοστίζει περίπου 60 ευρώ και συνίσταται σε μια υπεύθυνη δήλωση εντός της οποίας περιγράφονται οι επιθυμίες του νεκρού.
Συνοπτικά υπάρχουν κάποια βασικά σημεία που κάθε άτομο θα πρέπει να καταγράψει. Πρώτον θα πρέπει να ορίσει ποιο είναι εκείνο το άτομο που θα αναλάβει την «κηδεία». Κάποιο φίλο ή σύντροφο με το οποίο έχουμε μοιραστεί ήδη την επιθυμία μας να αναλάβει την τελετή, και έχει συμφωνήσει, θα έχει και την νομική επικύρωση προκειμένου να παραλάβει το νεκρό σώμα και να υλοποιήσει όλες τις λεπτομέρειες του πλάνου μας. Δεύτερον θα πρέπει να περιγράψουμε και γραπτώς τι είδους τελετή επιθυμούμε. Η προφορική συζήτηση που έχουμε κάνει με το άτομο αυτό, δηλαδή, καταγράφεται και λειτουργεί ως νομική δικλείδα ασφαλείας. Στο ελλαδικό πλαίσιο για παράδειγμα θα πρέπει να δηλώσουμε αν δεν επιθυμούμε να ταφούμε χριστιανικά, αν επιθυμούμε καύση, καθώς και όποια άλλη τελετή, συνάθροιση, γιορτή θέλουμε να οργανωθεί. Ιδιαίτερα για τρανς άτομα είναι σημαντικό να καταγραφεί το όνομα και το φύλο, αλλά και ενδεχομένως ο τρόπος παρουσίασης ή μη του νεκρού σώματος (μαλλιά, ρούχα, μακιγιάζ, φωτογραφίες), ακόμη και μια λίστα καλεσμένων, προκειμένου να μην υπάρξει the usual cis bullshit.
Εάν υπάρχουν επιθυμίες που άπτονται μιας κλασσικής διαθήκης αλλά δεν αφορούν περιουσιακά στοιχεία με την στενή έννοια, όπως για παράδειγμα ποιο άτομο θα πάρει τις φωτογραφίες μας, τα ρούχα, τα σκίτσα κτλ ή θα «καθαρίσει» το σπίτι μας, μπορούμε να το συζητήσουμε με το συμβολαιογράφο και θα μας συμβουλέψει κατάλληλα για το αν μπορεί να τις περιλάβει στην δήλωση ή αν θα χρειαστεί να απευθυνθούμε σε δικηγόρο.
Προτείνουμε σε κάθε λοξό άτομο να λάβει υπόψη του αυτές τις πληροφορίες προκειμένου να αυτοπροστατευτεί. Υπάρχει όμως και ένας επιπλέον λόγος για τον οποίο μεταφέρουμε όσα έχουμε μάθει από αυτό το κίνημα.
Η διαδικασία αποϋποκειμενοποίησης για εμάς περιλαμβάνει την προσωπική αυτή δουλειά με το θάνατο. Ο θάνατος για μας ως λοξά φτωχά άτομα είναι μια πραγματικότητα που δεν αχνοφαίνεται απλά, όχι μόνο λόγω της συστημικής βίας και της δύσκολης πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας, αλλά και των ψυ συνεπειών της περιθωριοποίησης. Παραμένει, όμως, στις περισσότερες περιπτώσεις, μια πραγματικότητα η εσωτερικευμένη αναπαράσταση της οποίας ακολουθεί την κυρίαρχη ιδεολογία. Αναμφίβολα είναι ένα θέμα το οποίο δύσκολο κανένα προσεγγίζει, και ακόμη πιο δύσκολα συζητά, καθώς οι αντιστάσεις και αρνήσεις των γύρω μας είναι εξαιρετικά ανθεκτικές. Κάθε άτομο, προφανώς, θα προσεγγίσει διαφορετικά αυτή τη διεργασία, ακολουθούν τα δικά μας βιωματικά παραδείγματα.
Σέρα Σατάν:
Μεγάλωσα με το θάνατο καθώς η μαμά μου, πολύ σημαντικό άτομο, πέθανε μικρή. Η οικογένεια δεν μίλαγε γιαυτό οπότε έμεινα με τις απορίες, πράγμα που ήταν τρισχειρότερο. Γιαυτό φοβόμουν πάρα πολύ ότι θα πεθάνω, και τι θα μου συμβεί όταν πεθάνω. Όταν ενημερώθηκα για το τι μπορεί να συμβεί ηρέμησα λίγο. Συμφιλιώθηκα με αυτό. Όταν πέθανε ο πατέρας μου, που ήμουν πιο μεγάλη, συνειδητοποίησα περισσότερο τι είναι ο θάνατος, ενώ κατάλαβα ότι πρέπει να αφήνουμε οδηγίες έστω και πρακτικές, κάτι που ο πατέρας μου δεν είχε κάνει. Επακολούθησε ένα περίεργο πένθος το οποίο έπρεπε να είναι έντονο μπροστά σε τρίτους αλλά και πάλι δεν έπρεπε να συζητιέται. Στις τελευταίες του μέρες στην εντατική όταν ξέραμε ότι θα πεθάνει ήμουν πολύ εκνευρισμένη που τον κλαίγανε ενώ ήταν ζωντανός, αντί να επικοινωνούμε πράγματα που νιώθαμε. Αναγκαστικά ως λοξό άτομο έρχεσαι σε συμφωνία με το ότι θα πεθάνεις γιατί πρέπει να κανονίσεις κάποια πράγματα, ειδικά ως τρανς άτομο. Μετά το θάνατο του πατέρα μου αν έκλαιγα για κάποιο γατάκι πχ με μάλωναν «εδώ πεθαίνουν άνθρωποι». Όταν πεθαίνει κάποιος σε πιάνουν όλα μαζί, με έπιασε πανικός ότι θα πεθάνω, δεν υπήρχε υποστήριξη. Τότε δεν ήμουν πολιτικοποιημένη οπότε δεν υπήρχε επικοινωνία. Ακόμη και ο θάνατος έπρεπε να γίνει στον ίσιο χρόνο, ακόμη και γραφειοκρατικά δεν υπήρχε χώρος για το πένθος. Γιαυτό θα έπρεπε και από πριν να γίνεται ένας καταμερισμός εργασιών γιατί δεν αντέχουν όλα τα άτομα να πενθούν και είναι σε μια δημόσια υπηρεσία. Νομίζω το χειρότερο είναι που πρέπει να κόψεις το λαιμό σου να βρεις λεφτά για κηδεία ενώ πενθείς όταν είσαι φτωχή.
Τρανς Αμπάσαντορ
Όσο ήμουν μικρή ο θάνατος ήταν κάτι πολύ μακρινό. Όταν πέθαναν η γιαγιά και ο παππούς μου, με τους οποίος είχα πολύ κοντινή σχέση, συναντήθηκα πρώτη φορά ουσιαστικά με το θάνατο. Έπαθα ένα καταθλιπτικό επεισόδιο καθώς συνειδητοποίησα την απώλεια. Αναλογιζόμουν εάν είχα αξιοποιήσει αρκετά το χρόνο μου μαζί τους. Δεν φοβόμουν ποτέ τον δικό μου θάνατο, ίσως λόγω του αυτοκτονικού ιδεασμού που συνόδευε την χρόνια κατάθλιψη. Η μία μου απόπειρα αυτοκτονίας μάλιστα συνέδεσε στενά τον θάνατο με την ξεκούραση και την έλλειψη πόνου. Αντίθετα τρέμω στην ιδέα ότι θα πεθάνει το μικρό μου γατί, το οποίο μεγάλωσα από μωρό. Μια αναπόφευκτη πραγματικότητα που δεν μπορώ να την απωθήσω λόγω προφανώς του προσδοκώμενου ζωής μιας γάτας. Με βοηθά προσωπικά πολύ η ιστορική γνώση και η ανάλυση της κυρίαρχης ιδεολογίας περί θανάτου στην συνειδητοποίηση ότι ο θάνατος είναι ένα φυσικό, αναπόσπαστο και ήρεμο κομμάτι της ζωής. Με επαναφέρει στο τώρα και με βοηθά να απαγκιστρωθώ από το άγχος του να ζήσω στο έπακρο τις στιγμές προκειμένου να μην έχω ενοχές και τύψεις αργότερα.
Επιλογικά, θα θέλαμε ο θάνατος να μην είναι ταμπού, ειδικά στις δικές μας κοινότητες. Μετά την δολοφονία του Ζακ ήταν εμφανές ότι ήμασταν απροετοίμαστα. Ενδεχομένως τα αντανακλαστικά να πολιτικοποιήσουμε το πένθος μας να ήταν διαφορετικά, να μην χρειαζόταν να περάσει μέσα από την κυρίαρχη κουλτούρα εάν είχε προηγηθεί η συζήτηση για το θάνατο στο πλαίσιο αυτοβελτίωσης. Θεωρούμε ότι σε φεμινιστικές και πολιτικές ομάδες ο θάνατος είναι μια αναγκαία θεματολογία, καθώς μπορεί να μας συμβεί ανά πάσα στιγμή. Επιπλέον, η ενασχόληση βιωματικά με το θάνατο γειώνει την θεωρητική μας θέση ότι η Κυριαρχία διαπερνά όλα τα πεδία της ζωής – άρα και το θάνατο, και μας προετοιμάζει να περάσουμε από το προταγματικό επίπεδο σε αυτό της κοινωνικής πράξης.
Χρήσιμα links:
http://www.orderofthegooddeath.com/death-positive
Trans Ambassador 